Politika

Na prelazu XIX i XX veka, evropski kontinent imao je prevlast nad ostatkom sveta. Osnova evropske hegemonije u svetu bila je politička moć njenih institucija. Sama evropska civilizacija izdvajala se od drugih isticanjem pojedinca kao glavnog aktera u društvenom životu, materijalnim blagostanjem i sve većom racionalnošću. Ona se može okarakterisati i kao liberalna buržoaska civilizacija.

Političku atmosferu ovog perioda odlikovale su rasprave koje su se odnosile na formu države, osnove njenog legitimiteta i načine na koje raspolaže silom, kao i na mnogobrojna građanska prava, među kojima je najvažnije bilopravo glasa. Pravo glasa su tražile i  žene, organizovane kroz različite feminističke pokrete, kao što je bio pokret sufražetkinja u Velikoj Britaniji.

Logotip za dan žena

Izvor: Wikipedia

 

Monarhija je smatrana najprirodnijim oblikom državnog uređenja, dok je republika unutar većine evropskih zemalja (izuzev Francuske i Švajcarske) predstavljana kao izvor revolucije i prevrata. Države su počivale na nacionalizmu, vodećoj ideji 19. veka, mada su uprkos tome i dalje postojale brojne nacije koje nisu imale državu kao izraz političkog postojanja (npr. Poljaci).

Nacionalizam su najviše podržavale liberali, videvši u njemu poslednji korak ka delotvotnoj zaštiti prava pojedinaca. On je istovremeno proizveo i razne oblike rasizma, koji su najpre manifestovani kroz književna dela. Sa širenjem Darvinovog učenja, pojavljuju se i mnoge socijaldarvinističke teorije. Još jedna negativna pojava na kraju 19. veka bio je antisemitizam. Velike sile su zakonski regulisale položaj Jevreja (čak su ove zakone preuzele i nerazvijene balkanske zemlje, potpisivanjem Berlinskog kongresa), ali od 1880. godine antisemitizam dobija novu snagu, pogotovo u Nemačkoj. Najpoznatiji slučaj ove antisemitske propagande u evropskoj javnosti bila je afera Drajfus (Alfred Dreyfus). Pored nacionalizma, u društvu su prisutni i zagovornici socijalizma, borci za prava radnika. Kao posledica industrijalizacije i urbanizacije, dolazi do stvaranja nove društvene klaseproleterijata, koja se organizovala u okviru Druge Internacionale.

Ražalovanje oficira Drajfusa

Izvor: Wikipedia

 

Najvažniji događaji poslednjih decenija 19. veka su Francuskopruski rat (1870/1) i Berlinski kongres (1878). Sukob Francuza i Nemaca predstavljao je poslednji veći sukob i uvod u jednu novu epohu, prožetu stalnim težnjama za održavanjem mira. Francuska od tada zastupa revizionističku politiku usmerenu ka Nemačkoj, što će posredno dovesti i do Prvog svetskog rata.  U francuskom društvu prisutno je antinemačko raspoloženje, izraženo uglavnom kroz razna dela i putopise, kao što je bio ,,Putopis u zemlju milijardi'' Viktora Tisoa (Victor Tissot).

Drugi važan događaj, Berlinski kongres, imao je za cilj da uspostavi ravnotežu sila i status quo na najnemirnijem području kontinentaBalkanu. Diplomatija velikih sila je tražila način za uspostavljanje trajnog mira, ali on se ispostavio kratkotrajnim. Berlinskim ugovorom nije postignuto rešenje nacionalnog pitanja Slovena i reforme Turskog carstva, već je njegovo rešenje samo odloženo. Kongres je takođe najbolji primer jedne velike političke promene koja se desila u Evropiuspostavljanja komunikacije i međunarodnih odnosa koji su od cele planete napravili ''jedan svet''.

Berlinski kongres (1878)

Izvor: Wikipedia

U potrazi za novim izvorima sirovina, velike sile su širile svoju vlast na vanepvropske teritorije, otvarajući time novo poglavlje istorijeimperijalizam. Neprikosnovena imperijalistička sila bila je Velika Britanija, koja je u ovom periodu prolazila kroz zlatne godine viktorijanske ere. Britanska mornarica dobija tek pred kraj veka ozbiljnog konkurenta u vidu Nemačke. Nemačka se od svog ujedinjenja razvila u najmoćniju kopnenu silu, za šta je prevashodno bio zaslužan Bizmark (Otto von Bismarck), poslednjih godina se uključuje i u imperijalističku trku. Britanski interesi su se sukobljavali sa interesima još jedne velike sile ovog dobaRuskog carstva.

Rusija, pod čvrstom rukom Nikolaja II (Николай II Александрович), je bila jedna od najzaostalijih država među velikim silama. Veliko siromaštvo, težak položaj seljaka i režim samodržavlja su doveli do toga da njen ogromni potencijal u rudama ostane većim delom neiskorišćen, usled nerazvijenosti industrije. Suprotno tome, ruska inteligencija u ovom periodu dožiljava procvat i ''postaje Evropa'', tj. pokretač razvoja evropske kulture. Veliki uticaj na ostale zemlje je imalo Tolstojevo delo, kao i radovi Kandinskog (Василий Кандинский), Kazimira Maljeviča (Малевич Казимир Северинович) itd. Dolazi do kulturne saradnje i razmene umetnika između Sankt – Peterburga  i Pariza.

Ove kulturne veze  su pomogle i stvaranje saveza, na šta su velike sile bile prinuđene jačanjem Nemačke. Najpre su Francuska i Rusija potpisale niz savezničkih ugovora u periodu 1891- 1895, definišući svoje prijateljstvo u slučaju napada Nemačke na Francusku. Zatim je i Velika Britanija, strahujući od nemačke ekspanzije, ušla u savez sa Francuskom 1904. poznatom pod nazivom Srdačna Antanta (entente cordiale). Stvaranje Saveza Antante je zaokruženo potpisivanjem ugovora Rusije i Britanije 1907. godine. Sa druge strane Antanta je imala savez Centralnih sila, koji su činile Nemačka, Austro–Ugarska i Italija. Centralne sile su pretendovale na Balkan, gde je Austro-Ugarska još od Berlinskog kongresa učvrstila vlast okupirajući tursku provinciju Bosnu i Hercegovinu.

Stvaranje Antante - plakat

Izvor: Wikipedia

Međunarodni odnosi su imali veliki uticaj i na samu kulturu, a glavni gradovi su bili ne samo centri diplomatije, već i centri kulture. Pariz je imao najveći prestiž u Evropi, koji duguje pre svega svojoj bogatoj istoriji. U njemu su boravili mnogi strani umetnici, stvarajući ''kolonije'' najrazličitijih narodnosti. Njegova privlačnost za umetnike bila je posledica otvorenosti pariskih intelektualaca ka novim i atipičnim delima.

Potpuna suprotnost slobodnom Parizu bio je konzervativni Beč. Habzburška monarhija je bila jedna od najslabijih velikih sila, ali Beč je ostao važan kulturni centar zahvaljujući svojoj vekovnoj tradiciji. Ovaj grad je ujedno i najbolji primer uticaja politike na kulturu - celokupno bečko umetničko stvaralaštvo bilo je zaklonjeno zastarelim strukturama u društvu i konzervativnim držanjem pretposlednjeg Habzburga, Franca Jozefa (Franz Joseph).

Događaj koji je ostavio najveće posledice na međunarodne odnose bio je rat Francuza i Nemaca, koji je doveo do udaljavanja Pariza i Berlina i do netrpeljivosti u sferi politike i kultureU Francuskoj su se vodile mnoge kampanje koje su imale za cilj da izazovu antipruska osećanja i prikažu Nemačku kao zemlju materijalizma i socijalizma pogubnog po civilizaciju. Ali, s obzirom da se ,,Intelektualni život ne ženja istom brzinom kao međunarodna situacija'', kako je zapazio Klod Dižon (Claude Digeon), u Francuskoj ne jenjava interesovanje za radove  Kanta (Immanuel Kant), Fihtea (Johann Gottlieb Fichte), Vagnera (Wilhelm Richard Wagner) i drugih. Nemačka je bila izvor filozofskog i umetničkog idealizma. On je privlačio francuske pisce i pesnike poput Malarmea (Stéphane Mallarmé) i Žida (André Gide), koji je često za sebe govorio da je sledbenik Šopenhauera (Arthur Schopenhauer). Služeći se nemačkim metodama organizacije, Francuzi su 1877. godine reorganizovila Sorbonu.

Sa druge strane, u očima Nemaca, Francuska je ostala ideal, a ponekad i predmet zavisti. U suštini, odnos nemačkog i francuskog naroda u ovom periodu bio je obeležen stalnim oscilovanjem, prouzrokovanim brojnim aferama, kao što je bila Drajfusova, i krizama poput Marokanske.

Druga velika sila, Engleska, isticala se svojom izolovanošću i nije lako prihvatala savremeno stvaralaštvo sa kontinentaLondon je međutim bio savršeno mesto za mnogobrojne izgnanike, prvenstveno iz Pariske komune. Jedan od najpoznatijih evropskih izgnanika je bio Emil Zola (Émile Zola) ,koji je morao da se povuče posle objavljivanja svog dela ''Optužujem'' usmerenog protiv antisemitizma Drafusovog procesa.

Engleska je takođe bila i prva zemlja na koju je proces industrijalizacije ostavio traga, stvaranjem dugih radničkih predgrađa znatno su promenjen izgled gradova i uslovi života u njima . Taj karakter novonastalog engleskog društva oslikan je u mnogim romanima, kao što je ''Dejvid Koperfild'' Čarlsa Dikensa (Charles Dickens) ili u studijama o radničkoj klasi, kakve je pisao Engels (Friedrich Engels) 1845. godine.

 

Nazad na početak